"Arteterapia - zastosowanie jej elementów w pracy
z dziećmi niepełnosprawnymi na zajęciach pozaplastycznych"
"Dla człowieka, który nie może mówić,
sztuka, stanowi język sama w sobie.
Dla tych, którzy mają trudności
w rozumieniu, sztuka wynurza się z głębi ich duszy.
Dla człowieka, który ma trudności
zorganizowanego działania
sztuka sprowadza się do łączenia ze sobą myśli
kształtów i kolorów w jedną całość.
Dla tych, którzy nigdy nie zaznali satysfakcji
ze swoich dokonań, sztuka niespodziewanie
okazuje się dowodem tego, że może im się udać."
Florense Ludins - Katz i Elias Katz: "Wolność tworzenia" -
książka pt: "Sztuka a niepełnosprawność"
TWÓRCZOŚĆ
Jest zjawiskiem społecznym, które może łączyć ludzi, określać ich, dopełniać byt, prowadzić do postępu i rozwoju. Związana jest z pojęciem SZTUKA - jak większość prostych zjawisk - trudna do zdefiniowania. Na pewno jest czymś wszechobecnym, dobrym, potrzebnym, uczłowieczającym życie, kształtuje naszą osobowość, kulturę, przeżycia, wyraża to, co jest trudne do zwerbalizowania. Można dostrzec w niej elementy afirmacji i buntu. Do jej tworzenia potrzebne są:
- Widzenie plastyczne polegające na dostrzeganiu światła, barw, kształtów, walorów, wielkości, faktur, kierunków (nie należy identyfikować z umiejętnością posługiwania się zmysłem wzroku, dlatego jego defekty nie stanowią przeszkody),
- Przeżycia, które wywołują wizję plastyczną, utrwalają doświadczenia, które są wywołane po kontakcie ze sztuką.
Ponieważ sztuka plastyczna towarzyszy człowiekowi już od najwcześniejszego dzieciństwa jest efektem działań spontanicznych, wynikających z potrzeb "zaznaczania siebie", jest jednym z najlepszych sposobów wspierania rozwoju dziecka zarówno niepełnosprawnego jak i zdrowego.
Pod koniec lat 60 Amerykanie zaczęli nazywać ARTETERAPIĄ rewalidacyjne i resocjalizacyjne oddziaływania przez sztukę: plastykę w połączeniu z muzyką, dramą, tańcem, chromoterapią.
Często słowa Stefana Szumana stają się mottem arteterapii:
"Dzięki sztuce człowiek przezwycięża banalność i schematyczność swego zwykłego, codziennego percepowania świata. To poznanie dąży do dostrzegania, doznawania piękna, a ono nie poucza, lecz buduje i nasyca naszą świadomość, zmysły, wyobraźnię i uczucia - jak woda, chleb karmią i sycą nasze ciało". (Stefan Szuman "O sztuce i wychowaniu estetycznym"). W tej koncepcji zawiera się funkcja terapeutyczna sztuki.
Arteterapia jako rewalidacja może być praktykowana zarówno indywidualnie jak i grupowo (lecz w niewielkich grupach) dla osób z lekkim i umiarkowanym upośledzeniem umysłowym (ze znacznym i głębokim wskazana do zajęć indywidualnych), zaburzeniami widzenia, słyszenia, chorobami psychicznymi, autyzmem, przewlekle chorymi, niepełnosprawnymi ruchowo oraz jako RESOCJALIZACJA dzieci, młodzieży, dorosłych z trudnościami przystosowania się, zachowania, adaptacji. Resocjalizacja stwarza tu możliwość odreagowania, ujęcia w formę tłumionych negatywnych emocji. Odbywa się to w sposób świadomy jak i podświadomy, dlatego jest przekaźnikiem ważnych treści emocjonalnych. Techniki terapeutyczne i resocjalizacyjne ograniczają się do inicjowania samego tematu, dobór techniki, narzędzi, formatu, formy musi być samodzielny. Terapeuta ma wspierać ale nie ingerować w wyobraźnię. Tematy najczęściej dotyczą sytuacji silnie zabarwionych emocjonalnie. Po zakończeniu grupa omawia prace, ujawniając problematykę konfliktową. Dobra więź w grupie sprzyja otwieraniu się uczestników zajęć. Celem tej metody jest ułatwienie członkowi grupy mówienia na temat problemów, trudnych do zwerbalizowania lub ujawnienia emocji nie uświadomionych.
"Resocjalizacja przez sztukę uwzględnia takie cele jak:
- Eksploracja konfliktowych treści przeżyć lub nie ujawnionych informacji o stosunku do siebie, do osób, spraw;
- Pokazanie reakcji w różnych ważnych sytuacjach;
- Poznanie relacji i przeżyć w kontaktach z ludźmi;
- Uświadomienie sobie własnych pragnień, potrzeb i planów;
- Odreagowanie silnie przeżywanych emocji, trudnych do ujawnienia wprost;
- Eksploracja i rozładowanie napięć i sytuacji konfliktowych w grupie, informacje o dynamice grupy;
- Funkcja diagnostyczna dla wychowawców."
(Marek Konopczyński "Twórcza resocjalizacja."
- wybrane metody pomocy dzieciom i młodzieży. MEN 1996 r.)
REWALIDACYJNE założenia arteterapii kierują się innymi zasadami, celami i formami: ma za zadanie wspieranie korekcji zaburzeń:
- koordynacji wzrokowo - ruchowej;
- nieustalonej, zaburzonej lateralizacji;
- koncentracji uwagi;
- schematu ciała;
- zachowania wynikające z niepełnosprawności oraz uszkodzeń c.u.n.
- wspomagania oraz rozwijania nie zaburzonych funkcji, umiejętności, budzenie wiary we własne siły.
ZASADY REWALIDACJI PRZEZ SZTUKĘ
- Zapewnienie poczucia bezpieczeństwa,
- Uwarunkowanie zajęć możliwościami i potrzebami dzieci,
- Odpowiedni dobór uczestników (ze względu na wiek, rodzaj niepełnosprawności),
- Podmiotowe traktowanie podopiecznych,
- Nawiązanie pozytywnego kontaktu terapeuty z podopiecznym (poznanie potrzeb),
- Miła, przychylna atmosfera,
- Oszczędzanie sił podopiecznych (szczególnie przewlekle chorych),
- Pobudzanie motywacji poprzez: zachętę, pochwałę, pomoc,
- Zapewnienie komfortu (wygody),
- Stwarzanie możliwości samodzielnego działania dziecka,
- Pełne zaangażowanie terapeuty,
- Zasada przyjemności,
- Integracja ze społeczeństwem.
ROZWÓJ DZIECKA PRZEZ SZTUKĘ
Sztuka wznosi się ponad przeciętność dając dzieciom i dorosłym niepełnosprawnym narzędzie porozumiewania się w atmosferze afirmującej oryginalność, indywidualność, otwartość. Tańcząc, śpiewając, malując dzieci zupełnie nieświadomie pracują nad poprawą swoich umiejętności językowych, społecznych, fizycznych i umysłowych. Pobudzenie towarzyszące temu procesowi twórczemu wyzwala siłę, potencjał drzemiący w środku nawet bardzo niepełnosprawnego dziecka.
"Tadzio nie umiał mówić, ale reagował na to co się do niego mówiło. Badania wykazały opóźniony rozwój. Nie umiał jeszcze siedzieć, ale potrafił trzymać ołówek. Pierwszy raz narysował to, co chciał dostać na gwiazdkę. Od tej pory porozumiewałam się z nim za pomocą rysunków."
("Granice" -
Pamiętnik Rozwijania Twórczości Osób Niepełnosprawnych w Toruniu, UMK, Toruń 1995).
Człowiek ten jako 30 letni mężczyzna otrzymał tytuł artysty malarza. poprzez swą sztukę kontaktował się ze społeczeństwem.
Wielu niepełnosprawnych artystów znanych jest na świecie - przez ich działalność nie dostrzegamy ich ułomności (przykładowo Jony Earekson Tada - malarka, pisarka "Jony", Waldek "Jam - polski" - artysta malarz - schizofrenik "Integracja" 1999 nr 3
ROZWÓJ EMOCJONALNY (S. Szuman)
Zaznacza się w twórczości bardzo silnie, możliwy jest rozwój emocjonalny. Należy ukierunkować dziecko na wyrażanie swego stosunku do kogoś, czegoś. Rysując te same stereotypowe układy figur, udaje się dziecko w ucieczkę od świata rzeczywistego do własnego. Lęk przed nowym doświadczeniem czasem towarzyszy dzieciom i potrzebne jest wtedy wsparcie dobrego nauczyciela. Pokonywanie stereotypów powoduje dojrzewanie emocjonalne i prawidłowy przepływ emocji.
ROZWÓJ UMYSŁOWY - to wzrost świadomości i własnej odrębności. Wraz z dorastaniem dziecka rośnie ilość szczegółów w rysunkach, ujawnia się wiedza o świecie (niektórzy współcześni psycholodzy posługują się rys. człowieka do badania ilorazu inteligencji). Z dziecięcego punktu widzenia najważniejsza jest jednak swoboda w wyrażaniu siebie, wolność wyboru niż zdobywanie wiedzy. Możliwe jest jednak sprawdzenie tego rozwoju.
ROZWÓJ PERCEPCYJNY. Percepcja - czyli zdolność postrzegania warunkuje rozpoznawanie kształtów, barw, kojarzenie ich z przedmiotami, dostrzeganie ich różnic i podobieństw, zróżnicowanie to jest częścią doświadczenia twórczego i warunkuje prawidłowy poziom syntezy i analizy mający wpływ na powodzenie całej edukacji człowieka.
ROZWÓJ ESTETYCZNY. Estetyka - rozumiana tutaj jest jako metoda organizowania myślenia, odczuwania i spostrzegania w sposób, który umożliwia odbieranie tych myśli przez kogoś innego. Zdolność do łączenia ze sobą faktów, zdarzeń w mającą sens całość jest tu rozumiana jako zdolność do posługiwania się określoną techniką plastyczną i doskonaleniem jej.
ROZWÓJ TWORCZOŚCI. Proces kształtowania osobowości kreatywnej trwa już od pierwszych znaków na papierze (musi być szczególnie stymulowany, pobudzany). Kreatywność jest wyrazem poszukiwań w formie i treści. Kreatywność nie idzie w parze z "prowadzeniem za rączkę", dlatego nie należy narzucać własnych tendencji, manier.
ROZWÓJ FIZYCZNY - możliwy jest do zaobserwowania już w trakcie czynności twórczych np. w zakresie koordynacji wzrokowo - ruchowej. Zwraca się uwagę na zborność ruchów ręki, estetykę pracy, stanowisko pracy. Rozwój fizyczny uwidacznia się w rysunkach. Dobrze stymulowane zajęcia arteterapii są wręcz formą rehabilitacji.
DIAGNOSTYKA
Uznano wartość projekcyjną wytworów dziecięcych, a w przypadku dzieci niepełnosprawnych ma podwójne znaczenie. Dzięki niej można rozpoznać zaburzenia w którejś ze sfer osobowości, zapobiegać ich natężeniom a w konsekwencji pośrednio pomóc likwidować ujemne skutki niepełnosprawności i zaburzeń. Prowadzenie terapii musi obejmować:
- rzeczową interpretację prac dziecka;
- obserwacje zachowania dziecka w trakcie procesu twórczego.
Ponieważ psychoterapeutyczna analiza może się okazać zbyt trudna i mało wiarygodna najlepiej stosować ogólną analizę plastyczno - pedagogiczną obrazującą ogólny rozwój dziecka.
Oceniamy:
- umiejscowienie i wielkość postaci;
- emocje jakie wyrażają, mimikę;
- bogactwo użytych barw;
- różnorodność kształtów;
- ilość szczegółów;
- kompozycję, pomysł itp.
E. Kopitz wykazał zależność miedzy ogólnym rozwojem dziecka a rysunkiem postaci ludzkiej.
Podstawowy test na inteligencję w oparciu o rysunek człowieka Goodenough - Harrisa:
(Oceniane po 1 pkt)
- Obecność głowy
- Obecność nóg
- Obecność tułowia
- Obecność rąk
- Długość tułowia większa niż szerokość
- Zaznaczone barki
- Obie ręce i nogi przytwierdzone do tułowia
- Obecność szyi
- Obecność oczu
- Obecność brwi i rzęs
- Obecność nosa
- Obecność ust
- Usta i nos podane w dwóch wymiarach
- Zaznaczone 2 wargi
- Zaznaczone nozdrza
- Zaznaczone włosy
- Włosy na właściwym miejscu
- Obecny strój
- 2 szczegóły stroju
- 4 lub więcej szczegóły stroju
- Całkowity strój
- Zaznaczone palce
- Właściwa liczba palców
- Palec w 2 wymiarach
- Zaznaczona pozycja kciuka
- Zaznaczony łokieć
- Zaznaczona dłoń
- Właściwa proporcja między kończynami a tułowiem.
(,,Rysunek w psychoterapii'' G. Oster P. Gould GWP 2000 Gdańsk)
E. Kopitz wykazał zależność między ogólnym rozwojem dziecka a rysunkiem postaci ludzkiej - w której dziecko zawiera materiał wiadomości o sobie na temat: cech osobowości i stanów emocjonalnych takich jak: labilność emocjonalna - pobudliwość, zaniżona samoocena - zawyżona samoocena, pogodność - depresja, towarzyskość - mizantropia, łagodność - impulsywność.
Dzieci o wysokiej samoocenie rysują duże, wyraźne postaci, pewną nieprzerywaną kreską. Dzieci o niskiej samoocenie rysują sylwetki małe, delikatną kreską, niekompletne. Agresja objawia się w postaciach asymetrycznych, wyolbrzymionych z elementami "ostrej agresji" (ostre narzędzia, wielkie zęby, dużo czerwonego i czarnego koloru).
Dzieci niepełnosprawne, z deficytami rozwojowymi zazwyczaj mają zaburzoną mapę ciała - to również objawia się w rysunkach postaci. Na przykładzie rysunków zatem należy korygować te nieprawidłowości spostrzegania i zwracać uwagę ucznia na te błędy (np. brak kończyn, stóp, kończyny "nieprzyczepione" do tułowia itp). Korygowanie błędów musi się odbywać w połączeniu z ćwiczeniem praktycznym, pokazie na innym uczniu np. "Zobacz Kasiu, ręka u Janka "wyrasta" z ramienia i jest krótsza od nogi". Szczególnie ciężkim problemem u dzieci fizycznie niepełnosprawnych jest depresja. Gumaer (1984) wykazał, iż osoby silnie defensywne ukazują swój brak spontaniczności w rysunkach tworząc monotonne reprodukcje, przedkładając kopiowanie nad własną twórczość. Depresja wiąże się z rezygnacją z kolorów, dużymi pustymi przestrzeniami, dezorganizacją, brakiem wykończenia i wykonaniem kosztem najmniejszego wysiłku. Bardzo często dzieci niepełnosprawne, nie chcą rysować swojej postaci, wykazując w ten sposób brak samoakceptacji. Dlatego autoprezentacja jest często punktem wyjścia do działań terapeutycznych - jest pretekstem do określania swego miejsca w świecie, jest sposobem komunikacji z innymi, lepszym niż werbalne wyrażenie uczuć. Także barwa w pracach dzieci ma ogromne znaczenie w diagnozie i terapii pedagogicznej.
Do głębszego zapoznania się z tematem diagnozy rozwoju dzieci odsyłam do lektury Geralda D. Ostera "Rysunek w psychoterapii - techniki terapeutyczne"
METODY ARTETERAPII
Techniki i narzędzia arteterapii.
Terapia poprzez oddziaływania różnymi formami ekspresji artystycznej ma na celu pobudzić poza wyobraźnią i chęcią tworzenia wszystkie zmysły (oddziaływanie polisensoryczne). Musi łączyć sztukę malarstwa, rzeźby, fotografii, ceramiki, z filmem, teatrem, tańcem, muzyką, poezją itd. Wybrane dziedziny sztuki należy tak łączyć, aby stanowiły pewną całość.
- Metoda dramy - połączenie tańca z poezją, muzyką - można je wiązać w dowolny sposób tak aby brały w nim udział ciało, umysł i wyobraźnia. W metodzie tej często stosuje się techniki socjoterapeutyczne. Scenariusz może być tworzony spontanicznie przez młodzież w trakcie odgrywania ról, co dodatkowo wyzwala emocje i często prowadzi do oczyszczenia (funkcja katharsis).
- Działanie kolorem. Barwom przypisuje się znaczenie emocjonalne i symboliczne. S. Kozakiewicz w "Słowniku Terminologicznym Sztuk Pięknych" pisze: "Barwy ciepłe i nasycone oddziałują na ludzi aktywnych podniecająco a u pasywnych poprawiają samopoczucie, barwy chłodne pomagają w koncentracji, powściąganiu namiętności lecz także demobilizują.
- kolor czerwony wpływa rozgrzewająco, przyspiesza tętno, pobudza ale i też rozdrażnia podobnie jak czarny,
- niebieski uspokaja, zwalnia tętno, sprzyja skupieniu,
- zieleń przynosi wytchnienie, relaksuje,
- fiolet nastraja melancholijnie,
- pomarańcz pobudza i rozwesela,
- żółty początkowo aktywizuje ale przy dłuższym działaniu wpływa depresyjnie
To psychologiczne działanie barw ma znaczenie np. w koloryzacji wnętrz. Można je wykorzystać również na zajęciach pozaplstycznych np. używając kolorowych kart pracy, odpowiednich do zadania i predyspozycji ucznia kolorów długopisów, mazaków, kredek. Należy zachować zasadę: pobudliwych - wyciszać, apatycznych - pobudzać, mobilizować.
Również kreska ma walory terapeutyczne i diagnostyczne. Wykonywanie rysunków na lekcjach np. przedmiotów ścisłych może nieoczekiwanie przynieść wiele korzyści. Zupełnie inaczej zachowuje się uczeń, gdy dostanie do ręki malutką karteczkę i ołówek, inaczej gdy ma do dyspozycji płachtę papieru i patyk z tuszem do rysunku. Uczniowie nieśmiali, zagubieni powinni czasem pracować z rozmachem, na dużych formatach.
Odczuwanie, rozróżnianie kształtu, faktury, konsystencji i struktury materiałów możliwe jest np. dzięki technikom rzeźbiarskim, graficznym i konstruktorskim. Kontakt z różnorodnymi materiałami pobudza wyobraźnię, dostarcza ciekawych spostrzeżeń. Jest to potrzebne szczególnie dzieciom z porażeniem mózgowym, niewidomym i niedowidzącym oraz z upośledzeniem umysłowym i autyzmem. Zabawy i ćwiczenia manualne - np. modelowanie plasteliny, drutu, modeliny, ciasta na zajęciach przyrody, techniki, chemii, fizyki, matematyki, wzbogacają lekcje i pobudzają do koordynacji obie półkule mózgowe. Uczniowie lepiej i więcej zapamiętują poprzez powtarzanie wiadomości na różne sposoby, szczególnie jeśli są nowatorskie, niebanalne i wzbudzają emocje. Dużo zależy od kreatywności nauczyciela.
Trening twórczości
T.T. to system ćwiczeń stosowanych doraźnie w celu zwiększenia potencjału twórczego jednostki lub grupy. Z doświadczeń Andrzeja Nęcki - autora "Treningu twórczości" wyrasta przekonanie, że można ćwiczyć tę zdolność jak każdą inną. Uczestnicy treningów stają się bardziej otwarci na nowe doświadczenia, inaczej odnoszą się do kolegów, wykazują większą samodzielność. Trening ten kształtuje umiejętności interpersonalne, rozwija zdolności, uaktywnia motywacje, uczy przezwyciężania przeszkód - to wszystko co mogłoby ułatwić naukę każdemu dziecku ale w szczególności niepełnosprawnemu. Nie chodzi tu o długie, skomplikowane ćwiczenia. Wybrane metody można przystosować do grupy i stosować jako zabawę między trudniejszymi zagadnieniami. Metody te zostały opracowane przez Osborna (1959), Gordona (1961), Guilforda (1978), Demory (1978), Kaufnanna (1975)
Wybrane przykłady (ćwiczenia praktyczne)
- Bezludna wyspa
- Sztafeta i ping - pong
- Budowanie
- Co by tu zrobić, żeby......
- Łańcuch czy gwiazda?
- Kolorowe superpozycje (skojarzenia)
Treści literackie i instrukcje w pozycji "Trening twórczości."
Inne ciekawe propozycje ćwiczeń artystycznych o działaniu terapeutycznym zawarte są w opracowaniach:
- Very Special Art International "Sztuka a niepełnosprawność"
- Oster Gould "Co dzień mądrzejsze - 365 scenariuszy kształtujących inteligencję i wyobraźnię dzieci"
- Artykuł A. Muraszenko "Arteterapia czyli psychorysunek" Edukacja i dialog 1995 nr 10