Bajkoterapia - wykorzystanie bajek w pracy z dziećmi upośledzonymi

Bajkoterapia - to nowa, coraz bardziej popularna, prosta i efektywna metoda pracy z dziećmi w wieku przedszkolnym i wczesnoszkolnym. Jest ważnym sposobem wpierania i oddziaływania terapeutycznego we wczesnych okresach rozwoju dziecka. Wzbogaca wiedzę dziecka o sobie i świecie, kompensuje niezaspokojone potrzeby, przedstawia inne wzory myślenia i działania, uwrażliwia na dobro i piękno. Bajka pełni szczególną rolę w stymulacji rozwoju dziecka, wychowującego się w środowisku ubogim pod względem zaspokojenia najważniejszych potrzeb psychicznych: miłości, bezpieczeństwa, uznania.
Terapia poprzez bajki ma na celu redukcję napięcia i odbudowanie pozytywnego obrazu siebie i świata. Bajki terapeutyczne leczą, obniżają napięcie, pomagają radzić sobie z lękiem, ich celem jest uspokojenie dziecka, zredukowanie problemów emocjonalnych. Są adresowane do dzieci w wieku 4-9 lat.

Wyróżniamy trzy rodzaje bajek terapeutycznych:

l. Relaksacyjne - których głównym celem jest uspokojenie dziecka, zwłaszcza na podstawie wizualizacji. Bajka ta powinna być krótka oraz powinny w niej występować wydarzenia, które związane są z piciem wody ze źródła, kąpielą pod wodospadem, lataniem. Wydarzeniom tym przypisuje się silne działanie oczyszczające, uwalniające od napięć, negatywnych emocji. Sugestie osoby prowadzącej powinny powinny zawierać trzy struktury:

• słuchową - służącą wywoływaniu efektu w rodzaju: słyszysz szum drzew,

• wzrokową - widzisz fale z wolna przybliżające się do brzegu,

• czuciową - wchodzisz na szczyt góry.

Relaksacja ta ma na celu odprężenie mięśni - zmniejszając napięcie mięśniowe powodujemy, że naczynia się rozszerzają, a całe ciało harmonijnie pracuje. Budujemy w ten sposób przeciwwagę dla pobudzenia - im relaks głębszy tym łatwiej o uspokojenie, odprężenie, dziecko nie może odczuwać napięć. Przed opowiadaniem bajki osoba prowadząca wprowadza dzieci w stan rozluźnienia mówiąc: teraz posłuchamy bajeczki, usiądź wygodnie, posłuchaj swego oddechu, możesz przymknąć oczy. Osoba opowiadająca relaksującą bajkę sama powinna być odprężona, nie może odczuwać napięcia. Musi wyrównywać swój oddech i rytmicznie, cichym głosem podawać tekst. Wypowiadanym słowom może towarzyszyć muzyka uspokajająca. Muzykoterapia stanowi dodatkowo wzmocnienie efektu relaksacji.

2. Psychoedukacyjne - których celem jest redukcja lęku powstałego w wyniku negatywnego doświadczenia, czy też na skutek niewłaściwej stymulacji wyobraźni oraz niezaspokojonych potrzeb. Bajka psychoedukacyjna to taka, której celem jest wprowadzenie zmian w zachowaniu dziecka, czyli rozszerzenie możliwego repertuaru zachowań. Bohater bajki ma problem podobny do tego, który przeżywa dziecko; zdobywa ono doświadczenie poprzez świat bajkowy, gdzie uczy się, jakie wzory zachowania należy zastosować, rozszerza swoją samoświadomość, co sprzyja uczeniu się zachowania w sytuacji trudnej.
Bajki psychoedukacyjne powinny mówić o emocjach, jakie wyzwalają konkretne sytuacje w taki sposób, by rozwijały świadomość emocjonalną, czyli rozpoznawanie i nazywanie emocji, by sprzyjały rozumieniu ich wpływu, wywołujących je przyczyn i efektów w postaci doznawanych symptomów, uczyły optymizmu, rozwijały empatię, dawały wsparcie poprzez zwracanie uwagi, jak ważna jest przyjaźń i dobre relacje z innymi.
Bajki tego typu są głównie wsparciem dla procesu wychowania - można tu znaleźć opowiadania dla dziecka opieszałego, bałaganiarza, takiego, które nie chce sprzątać, nie chce iść spać. Niektóre bajki dotyczą lęku przed marami sennymi, zwierzętami itp.
Wiele bajek jest adresowanych do dzieci nie uzyskujących pozytywnych wyników w nauce. Bajki te mają wskazać nowe wzory myślenia o sytuacji lękotwórczej, tym samym przedstawić inne wzory reagowania emocjonalnego i inne wzory zachowania. Mają też za zadanie uwrażliwiać dzieci na problemy innych.
Bajki psychoedukacyjne powinny zawsze zostać opracowane, co nie znaczy wyjaśnione. Po ich przeczytaniu należałoby zachęcić uczniów do narysowania ilustracji, uzewnętrznienia emocji, porozmawiania o tym, co czuli bohaterowie bajek, nieraz należałoby też odnieść się do doświadczeń osobistych. Nie należy narzucać dzieciom interpretacji. One same muszą bajkę zinterpretować i wówczas dla nich dopiero nabierze znaczenia osobistego, bo będzie ich własnym odkryciem.

3. Bajki psychoterapeutyczne - ich celem jest redukcja lęku powstałego w wyniku negatywnego doświadczenia, czy też na skutek niewłaściwej stymulacji wyobraźni oraz niezaspokojonych potrzeb.

Bajkoterapia jest również metodą pracy z dziećmi upośledzonymi umysłowo. Dzieci bardzo silnie przeżywają wszelkie trudne sytuacje, bardzo długo je pamiętają i mogą one wpływać negatywnie na późniejsze sposoby reagowania emocjonalnego. Silnie przeżywając trudne sytuacje dzieci najczęściej nie umieją opowiedzieć o swych problemach, zwrócić się o pomoc. Nie mają też strategii radzenia sobie, zdarza się, że dziecko zalewane silnymi emocjami reaguje gwałtownie. Nie rozumie swego zachowania i nie akceptuje go u siebie, widząc dezaprobatę dorosłych. Wówczas przypisuje winę innym dzieciom.
Dzieci niepełnosprawne umysłowo nie potrafią mówić o swoich problemach, lękach, nie znają słów pozwalających opisać doznania. Nie rozumieją swoich uczuć i relacji, a więc nie mogą prosić o pomoc w ich wyjaśnieniu. Wsparcie przez bajki terapeutyczne jest ważne dla każdego dziecka, ponieważ pomagają one właściwie zinterpretować wiele różnych sytuacji życiowych. Wiedza czerpana z bajek ma za zadanie ułatwić dziecku rozumienie najróżnorodniejszych sytuacji, a także zapoznanie się z nowymi strategiami działania. Bajka pozwala uświadomić emocje i sposoby działania tak, by później dziecko łatwiej rozwiązywało trudności, które napotyka na swojej drodze. Dziecko uwolnione od lęku przeżywa sytuacje, z którymi lepiej radzi sobie zarówno w wyobraźni jak i potem w rzeczywistości. Bajki terapeutyczne są źródłem określonych obrazów w wyobraźni dziecka i w ten sposób doraźnie wywołują pozytywne emocje, są również pożywką dla rozwoju imaginacji, mają wpływ na myślenie o sobie głównie w aspekcie kompetencji, budują poczucie własnej skuteczności.

Celem Bajkoterapii jest zniwelowanie dziecięcych lęków, negatywnych emocji, uspokojenie dziecka, a także przekazanie w sposób obrazowy podstawowych wartości takich jak: życzliwość, wzajemna pomoc, dobroć wobec innych, szacunek dla przyrody, miłość do zwierząt, wrażliwość na krzywdę, pielęgnowanie przyjaźni.